ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1730
سفرنامه شاردن ( فارسى )
اين عمليات را چنان به سرعت انجام دادند كه كسى در آن هنگام متوجه آمدن و رفتنشان نشد . سپس براى اينكه بر روى زشتكارى خود پرده بكشند چهار تن را با داشتن اعتبار نامه سفارت به دربار ايران فرستادند . مأموران حاكم شهر شماخى آنان را چند روز پس از رسيدن خبر تاراج شدن شهر رشت به اصفهان ، به پايتخت رساندند . دربار به گرمى و مرحمت آنان را پذيرفت ، و همچنان كه عمارت مجللى براى اقامت سفيران در اختيار آنان مىگذارند به آنان نيز بنايى آراسته دادند . اما چون هم شأن سفيران نبودند ، به علاوه به دشمنى با ايران برخاسته بودند ، شاه آنان را به حضور نپذيرفت ، اما با صدر اعظم ديدار كردند . آنان اظهار داشتند كه نماينده و فرستادهء ششهزار تن قزاقند كه اكنون در روى دريا حركت مىكنند . ظاهرا تابع دوك مسكوى مىباشند ، اما چون وى بر ايشان ستم بسيار مىكند تصميم كردهاند از وسايل زندگى هر چه مىتوانند برگيرند و با زن و بچه از كشور او بگريزند ، و چون براى ادامه زندگى بهترين و آرامترين جاها را كشور ايران مىدانند ، و بر اين اعتقادند كه رفتار بزرگان و عامه مردم ايران نسبت به مهاجران بسيار دوستانه و مشفقانه است ، مىخواهند به ايران پناه بياورند و اكنون از كرامت و لطف عاليهء شهريار اميد دارند كه آنان را در سايهء عنايات خود پناه دهند ، و به آنان زمينى واگذارند تا براى خود خانه بسازند . سپس اعتبار نامهء خود را تقديم كردند . اما نه تنها هيچيك از درباريان بل هيچ كدام از بيگانگان مقيم اصفهان نتوانستند آن را بخوانند . صدر اعظم براى حل كردن اين مشكل پررافائل دومانس Peia RaPhael du Mans را كه طى مدت بيست سال اقامت در پايتخت همواره در چنين موارد گرهگشا بود ، احضار كرد اما از او نيز كارى برنيامد . منشيان و مترجمان سفارتخانههاى فرانسه ، ايتاليا و آلمان و كشورهاى شمالى نيز نتوانستند اعتبار نامه را بخوانند . اتفاقا مقارن اين احوال هربرديازه « 1 » Herbert D'iager كه در سال 1666 منشى سفارت هلند و رئيس تجارتخانهء هلنديان در اصفهان بود مقيم پايتخت بود . او بيشتر زبانهاى مهمّ اروپا و آسيا و زبان يونانى ادبى و عاميانه ، همچنين سريانى و عبرى را مىدانست ، هر چند بعضى از كلمات آن را به طور پراكنده و به زحمت زياد خواند ، اما چون از تركيب آن كلمات معنى درستى
--> ( 1 ) اين شخصيت هوشمند هلندى مدتها در ايران ماند . در سال 1693 برابر 1072 خورشيدى خرابههاى تخت جمشيد را به دقت مورد مطالعه قرار داد و نتيجهء تحقيقات خود را منتشر كرد .